W pierwszej pomocy łatwo pomylić zdecydowane działanie z chaotycznym wykonywaniem znanych z domu „patentów”. Odchylanie głowy przy krwawieniu z nosa, wkładanie łyżki do ust podczas drgawek, smarowanie oparzenia pastą do zębów czy wywoływanie wymiotów po połknięciu niebezpiecznej substancji to nie niewinne zwyczaje. W określonych sytuacjach mogą opóźnić profesjonalną pomoc, pogorszyć uraz albo stworzyć nowe zagrożenie.
Celem pierwszej pomocy jest rozpoznanie stanu poszkodowanego, zapewnienie bezpieczeństwa, wezwanie odpowiednich służb i wykonanie tylko takich czynności, które realnie zwiększają szanse na przeżycie lub ograniczają pogorszenie stanu. Pytania, które pojawiają się najczęściej, brzmią prosto: co robić podczas omdlenia, jak postąpić przy drgawkach, jak długo chłodzić oparzenie, kiedy użyć opaski uciskowej, czy wolno wywoływać wymioty i kiedy dzwonić pod 112? Odpowiedzi wymagają odrzucenia siedmiu szczególnie ryzykownych mitów.
Zanim zareagujesz: trzy warianty działania i jedna zasada nadrzędna
Pierwsza pomoc nie jest konkursem na liczbę wykonanych czynności
Najpierw trzeba sprawdzić, czy miejsce zdarzenia jest bezpieczne. Pojazdy na drodze, ogień, dym, prąd, agresywne zwierzę, niestabilna konstrukcja albo kontakt z substancją chemiczną mogą zagrozić również osobie udzielającej pomocy. Ratownik, który sam zostanie poszkodowany, nie poprawi sytuacji. Jeśli można to zrobić bez ryzyka, należy odsunąć zagrożenie lub poprosić innych o zabezpieczenie miejsca. Gdy jest to niemożliwe, trzeba oddalić się na bezpieczną odległość i wezwać służby.
Pierwsza ocena powinna obejmować kilka podstawowych pytań:
- Czy poszkodowany reaguje na głos i delikatne polecenie?
- Czy oddycha prawidłowo?
- Czy występuje masywne krwawienie?
- Czy doszło do urazu, upadku, zatrucia, oparzenia lub drgawek?
- Czy otoczenie nadal zagraża poszkodowanemu albo ratownikowi?
Nie trzeba od razu znać rozpoznania medycznego. Dla dyspozytora ważniejsze będą konkretne obserwacje: „nie odpowiada”, „oddycha nieregularnie”, „krew silnie wypływa z rany”, „drgawki trwają od dwóch minut”, „poszkodowany połknął środek do udrażniania rur”. Opis objawów jest bardziej użyteczny niż próba samodzielnego stwierdzenia, że ktoś ma „spadek cukru” albo „zawał”.
Wariant pierwszy: obserwacja, rozmowa i szybkie wezwanie pomocy
Ten wariant pasuje do sytuacji niejasnych, w których stan może być poważny, choć na pierwszy rzut oka nie wygląda dramatycznie. Dotyczy to między innymi nagłego osłabienia, splątania, duszności, bólu w klatce piersiowej, nietypowego zachowania po urazie głowy, zatrucia czy omdlenia bez jasnej przyczyny. Poszkodowanego należy obserwować, zadawać krótkie pytania i nie zostawiać samego.
Telefon pod numer 112 lub 999 jest właściwy, gdy istnieje podejrzenie zagrożenia życia albo stan szybko się zmienia. W rozmowie warto przekazać lokalizację, liczbę poszkodowanych, ich wiek w przybliżeniu, najważniejsze objawy, mechanizm zdarzenia oraz informację, czy poszkodowany jest przytomny i czy oddycha. Nie należy rozłączać się przed dyspozytorem, nawet jeśli wydaje się, że przekazano już wszystko.
Wariant drugi: prosta interwencja miejscowa
Niektóre działania są szybkie, skuteczne i obarczone niewielkim ryzykiem, o ile problem został prawidłowo rozpoznany. Należą do nich bezpośredni ucisk krwawiącego miejsca, chłodzenie oparzenia chłodną bieżącą wodą, usunięcie poszkodowanego z kontaktu z czynnikiem drażniącym, udrożnienie dróg oddechowych lub zabezpieczenie osoby przed dalszym urazem.
Minusem jest to, że nawet prosta czynność może być wykonana źle. Uciskanie miejsca, w którym tkwi wbity przedmiot, może pogłębić krwawienie. Polewanie oparzenia lodem może uszkodzić tkanki. Próba udrożnienia dróg oddechowych przez wkładanie palców do ust może wepchnąć ciało obce głębiej. Dlatego interwencja powinna być celowana, a nie przypadkowa.
Wariant trzeci: aktywne zabezpieczenie poszkodowanego
Ten wariant obejmuje pozycję bezpieczną u osoby nieprzytomnej, która prawidłowo oddycha, rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej, użycie AED albo ewakuację z miejsca bezpośredniego zagrożenia. Przenoszenie nieprzytomnego człowieka nie powinno być odruchem. Przy podejrzeniu urazu kręgosłupa może pogorszyć obrażenia, a przy omdleniu bez zagrożenia w otoczeniu zwykle nie jest potrzebne.
Wyjątkiem jest sytuacja, w której pozostawienie poszkodowanego oznacza niemal pewne dalsze zagrożenie: pożar, dym, ryzyko potrącenia, kontakt z prądem lub możliwość zawalenia konstrukcji. Wtedy ewakuacja ma pierwszeństwo, ale powinna być wykonana możliwie ostrożnie i tylko na tyle daleko, by zapewnić bezpieczeństwo.
Jak wybrać właściwy wariant?
| Obserwacja | Najważniejszy kierunek działania | Czego unikać |
|---|---|---|
| Poszkodowany nie reaguje, ale oddycha prawidłowo | Wezwanie pomocy, kontrola oddechu, pozycja bezpieczna, jeśli nie ma przeszkód związanych z urazem | Podawania płynów, jedzenia, leków i pozostawiania bez nadzoru |
| Brak prawidłowego oddechu | 112/999, RKO i AED zgodnie z instrukcjami dyspozytora | Czekania na samoistną poprawę |
| Masywne krwawienie | Natychmiastowy silny ucisk, wezwanie pomocy, ewentualnie opaska uciskowa przy krwotoku z kończyny | Przemywania rany przez długi czas i wielokrotnego odrywania opatrunku |
| Drgawki | Ochrona głowy, usunięcie przedmiotów z otoczenia, pomiar czasu, wezwanie pomocy w sytuacjach alarmowych | Unieruchamiania, wkładania czegokolwiek do ust i podawania płynów |
| Oparzenie | Przerwanie działania źródła ciepła i chłodzenie chłodną bieżącą wodą | Lodu, tłuszczu, pasty do zębów i zrywania przyklejonej odzieży |
Zasada nadrzędna jest prosta: nie stosuj domowego sposobu tylko dlatego, że jest popularny. Jeśli nie wiesz, co robić, zadzwoń pod 112 lub 999, opisz objawy i wykonuj instrukcje dyspozytora. W pierwszej pomocy mniej często znaczy więcej, o ile to „mniej” obejmuje bezpieczeństwo, wezwanie pomocy i właściwą podstawową czynność.
Trzy mity o reagowaniu na krwawienie, omdlenie i drgawki
1. „Przy krwawieniu z nosa trzeba odchylić głowę do tyłu”
To jeden z najbardziej utrwalonych mitów o pierwszej pomocy. Odchylenie głowy do tyłu nie zatrzymuje krwawienia. Sprawia natomiast, że krew spływa do gardła, przez co trudniej ocenić jej ilość i źródło. Poszkodowany może zacząć kaszleć, mieć nudności albo zakrztusić się krwią. U dziecka, które często nie potrafi spokojnie opisać objawów, dodatkowy lęk i połykanie krwi mogą szybko utrudnić sytuację.
Prawidłowy wariant jest mniej efektowny, ale skuteczniejszy:
- Posadź poszkodowanego i poproś, aby lekko pochylił głowę do przodu.
- Każ mu oddychać przez usta i wypluwać krew, zamiast ją połykać.
- Uciśnij miękką część nosa, poniżej kostnej nasady, i utrzymuj ucisk przez około 10–15 minut bez ciągłego sprawdzania.
- Po tym czasie oceń, czy krwawienie ustąpiło; jeśli nie, skontaktuj się z pomocą medyczną.
Nie należy kłaść osoby z krwawieniem z nosa na plecach z głową odchyloną do tyłu. Pozycja siedząca z lekkim pochyleniem do przodu pozwala kontrolować oddech i nie ukrywa ilości traconej krwi. Zimny okład na karku może dawać poczucie działania, ale nie zastępuje prawidłowego ucisku miękkiej części nosa.
Pilnej konsultacji wymaga krwawienie po silnym urazie twarzy lub głowy, krwawienie bardzo obfite albo przedłużające się mimo prawidłowego ucisku, a także sytuacja, w której pojawiają się zaburzenia świadomości, duszność lub znaczne osłabienie. Większą ostrożność trzeba zachować u osób przyjmujących leki przeciwkrzepliwe, mających zaburzenia krzepnięcia albo niedawno operowanych.
Jeśli dziecko krwawi z nosa, nie zachęcaj go do „łykania krwi na odwagę”. Spokojny ton, pochylenie do przodu i wspólne odliczanie czasu ucisku są praktyczniejsze niż nerwowe zaglądanie do nosa co kilkanaście sekund.
2. „Osobę, która zemdlała, trzeba natychmiast postawić na nogi albo podać jej wodę”
Omdlenie oznacza krótkotrwałe zaburzenie świadomości, zwykle związane z przejściowym zmniejszeniem przepływu krwi przez mózg. Poszkodowany może upaść i doznać urazu, a po odzyskaniu przytomności nadal być osłabiony. Pionizowanie na siłę może wywołać kolejne zasłabnięcie. Podawanie wody, cukru lub leków osobie nieprzytomnej jest niebezpieczne, ponieważ płyn może trafić do dróg oddechowych.
Jeśli osoba szybko odzyskuje przytomność i oddycha prawidłowo, pozostaw ją w pozycji leżącej przez kilka minut. Można unieść jej nogi, o ile nie ma podejrzenia urazu, bólu ani duszności. Następnie pomagaj jej usiąść i wstać stopniowo. Wody można podać dopiero wtedy, gdy poszkodowany jest w pełni przytomny, siedzi stabilnie i może bezpiecznie przełykać.
Wezwij pomoc pod numerem 112 lub 999, jeśli osoba nie odzyskuje szybko przytomności, nie oddycha prawidłowo, doznała urazu podczas upadku, ma drgawki, ból w klatce piersiowej, duszność, zaburzenia mowy albo osłabienie jednej strony ciała. Pilnej oceny wymaga także pierwsze omdlenie bez wyraźnej przyczyny, omdlenie podczas wysiłku oraz omdlenie u osoby z chorobą serca.
3. „Podczas drgawek trzeba przytrzymać poszkodowanego i włożyć mu coś między zęby”
Przytrzymywanie kończyn nie zatrzymuje drgawek, a może spowodować zwichnięcie, złamanie lub inne obrażenia. Wkładanie łyżki, palców, szmatki czy innego przedmiotu do ust grozi pogryzieniem, zadławieniem i uszkodzeniem jamy ustnej. Nieprawdą jest również, że osoba podczas napadu „połknie język”.
Najbezpieczniejszy wariant polega na ochronie poszkodowanego przed dodatkowymi urazami:
- odsuń twarde i ostre przedmioty,
- podłóż coś miękkiego pod głowę, jeśli można to zrobić bez ryzyka,
- nie unieruchamiaj rąk ani nóg,
- nie wkładaj niczego do ust i nie podawaj płynów,
- zmierz czas trwania napadu,
- po ustąpieniu drgawek sprawdź oddech i ułóż osobę na boku, jeśli oddycha prawidłowo.
Dzwoń pod 112 lub 999, gdy drgawki trwają dłużej niż pięć minut, powtarzają się bez odzyskania świadomości, wystąpiły po raz pierwszy, pojawiły się po urazie, dotyczą kobiety w ciąży albo poszkodowany ma trudności z oddychaniem. Nie zostawiaj takiej osoby samej po zakończeniu napadu. Senność i dezorientacja mogą utrzymywać się przez pewien czas, ale powinny stopniowo ustępować.
4. „Oparzenie najlepiej posmarować tłuszczem, pastą do zębów albo schłodzić lodem”
Tłuszcz, masło, olej i pasta do zębów nie leczą oparzenia. Utrudniają późniejszą ocenę rany i usunięcie zanieczyszczeń. Lód oraz bardzo zimna woda mogą dodatkowo uszkodzić tkanki i doprowadzić do wychłodzenia, zwłaszcza gdy oparzenie jest rozległe lub dotyczy dziecka.
Najlepszy wariant przy świeżym oparzeniu termicznym to przerwanie działania źródła ciepła i chłodzenie miejsca chłodną, bieżącą wodą przez około 20 minut, jeśli nie opóźnia to wezwania pomocy i nie powoduje wychłodzenia poszkodowanego. Należy zdjąć biżuterię oraz luźne elementy odzieży znajdujące się w pobliżu oparzenia, ale nie wolno odrywać materiału przyklejonego do skóry. Pęcherzy również nie należy przebijać.
Po schłodzeniu można luźno osłonić miejsce jałowym opatrunkiem lub czystym, nieprzywierającym materiałem. Oparzenia rozległe, głębokie, elektryczne i chemiczne wymagają pilnej pomocy medycznej. Szczególnej uwagi wymagają także oparzenia twarzy, szyi, dłoni, stóp, okolic intymnych i dużych stawów oraz każde oparzenie z objawami duszności po kontakcie z dymem.
5. „Przy silnym krwawieniu wystarczy przemywać ranę albo zdjąć nasiąknięty opatrunek”
Przy masywnym krwawieniu najważniejsze jest jego szybkie ograniczenie, a nie dokładne oczyszczenie rany. Długie przemywanie może opóźnić skuteczny ucisk. Z kolei odrywanie opatrunku, który przesiąkł krwią, może naruszyć tworzący się skrzep i nasilić krwawienie.
W typowej ranie należy przyłożyć opatrunek i mocno uciskać miejsce krwawienia. Jeśli materiał przesiąknie, trzeba dołożyć kolejną warstwę na wierzch i kontynuować ucisk. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy z rany wystaje przedmiot — nie wolno go wyciągać ani uciskać bezpośrednio na nim. Wtedy ucisk należy wywierać po bokach przedmiotu, stabilizując go opatrunkiem.
Przy zagrażającym życiu krwotoku z kończyny, którego nie można opanować silnym uciskiem, można zastosować opaskę uciskową, jeśli jest dostępna i osoba udzielająca pomocy potrafi jej użyć. Powinna zostać założona powyżej rany, nie na stawie, a czas założenia trzeba zapisać i przekazać ratownikom. Nie należy samodzielnie jej luzować ani zdejmować. W każdym przypadku masywnego krwawienia konieczne jest wezwanie 112 lub 999 oraz ochrona poszkodowanego przed wychłodzeniem.
6. „Po połknięciu trucizny trzeba wywołać wymioty albo podać mleko”
Wywoływanie wymiotów może ponownie narazić przełyk i jamę ustną na kontakt z substancją żrącą. Istnieje też ryzyko zachłyśnięcia. Mleko, olej, alkohol, sól, węgiel aktywowany i inne domowe środki nie są uniwersalnym antidotum, a podanie ich bez konsultacji może pogorszyć sytuację lub utrudnić dalsze leczenie.
Najbezpieczniejszy wariant to przerwanie kontaktu z substancją, zachowanie opakowania lub nazwy produktu i natychmiastowy kontakt z 112 lub 999 albo ośrodkiem informacji toksykologicznej. Nie należy czekać na pojawienie się objawów, ponieważ niektóre zatrucia rozwijają się z opóźnieniem. Dyspozytor lub lekarz zdecyduje, czy można podać niewielką ilość wody, czy konieczne jest pilne badanie.
Jeśli substancja dostała się na skórę lub do oczu, trzeba zdjąć skażoną odzież i długo płukać miejsce bieżącą wodą, o ile nie zwiększa to zagrożenia. Przy wdychaniu oparów należy wyprowadzić poszkodowanego na świeże powietrze tylko wtedy, gdy można to zrobić bez narażania siebie. Nie wchodź do pomieszczenia wypełnionego gazem lub dymem bez odpowiedniego zabezpieczenia.
7. „Przy podejrzeniu zawału wystarczy odpoczynek, mocna kawa albo spacer”
Ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej, duszność, zimne poty, nudności, nagłe osłabienie albo ból promieniujący do ręki, pleców, szyi lub żuchwy mogą wskazywać na zawał. U kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę objawy bywają mniej typowe. Spacer, kawa ani czekanie na samoistną poprawę nie leczą przyczyny i mogą opóźnić wezwanie pomocy.
Właściwy wariant to przerwanie wysiłku, posadzenie poszkodowanego w wygodnej pozycji z podparciem pleców i natychmiastowe wezwanie 112 lub 999. Należy poluzować uciskającą odzież, zapewnić dostęp świeżego powietrza i obserwować oddech. Nie powinno się pozwalać choremu samodzielnie prowadzić samochodu ani zostawiać go bez nadzoru.